Εξελικτικός στρατηγικός σχεδιασμός: ενιαία θεώρηση αστικής ανάπτυξης και κινητικότητας με αναφορά στη Μητροπολιτική Περιοχή Θεσσαλονίκης
DOI :
https://doi.org/10.26253/heal.uth.ojs.aei.2026.2373Mots-clés :
Αστική ανάπτυξη, Αστική κινητικότητα, Μητροπολιτική διακυβέρνηση, Βιώσιμη αστική ανάπτυξη, Εξελικτικός σχεδιασμόςRésumé
Η αυξανόμενη ανάγκη για τον ενιαίο σχεδιασμό της αστικής ανάπτυξης και της αστικής κινητικότητας έχει καταστεί καθοριστική προτεραιότητα για τις σύγχρονες πόλεις, οι οποίες καλούνται να αντιμετωπίσουν ένα πλέγμα σύνθετων και αλληλένδετων προκλήσεων, από την κλιματική κρίση και την ψηφιακή μετάβαση έως τις κοινωνικοοικονομικές ανισότητες. Το άρθρο προσεγγίζει τον χωρικό σχεδιασμό μέσα από μια μεθοδολογική οπτική εξελικτικού στρατηγικού σχεδιασμού και εξετάζει τέσσερις βασικές συνιστώσες με αναφορά στη μητροπολιτική περιοχή της Θεσσαλονίκης: στρατηγικό σχεδιασμό και διακυβέρνηση, ρύθμιση αστικής ανάπτυξης, σύστημα αστικών μεταφορών και πρότυπες αστικές παρεμβάσεις. Η συγκριτική ανάλυση αναδεικνύει κοινά διαρθρωτικά ελλείμματα, κατακερματισμό αρμοδιοτήτων, απουσία συνεκτικού στρατηγικού οράματος, ανεπαρκείς μηχανισμούς αξιολόγησης και περιορισμένη προσαρμοστικότητα, τα οποία υπονομεύουν τη συνεξέλιξη χωρικής ανάπτυξης και κινητικότητας. Οι συνέπειες εκδηλώνονται σε έναν δυσλειτουργικό αστικό χώρο με ανισότητες πρόσβασης, περιβαλλοντικές πιέσεις και μειωμένη αποτελεσματικότητα. Απέναντι σε αυτή τη διάγνωση, προτείνεται ένα πλαίσιο ενιαίου εξελικτικού στρατηγικού σχεδιασμού, οργανωμένο σε έξι θεματικές κατευθύνσεις που αφορούν τον στρατηγικό προσανατολισμό, το κοινό όραμα, τη μητροπολιτική διακυβέρνηση, τη χωρική οργάνωση, την αστική κινητικότητα, τον πειραματισμό και τη συμμετοχή. Κεντρική προϋπόθεση αποτελεί η θεσμική αναβάθμιση του μητροπολιτικού επιπέδου μέσω ενός φορέα συντονισμού με διατομεακές αρμοδιότητες και συμμετοχικές διαδικασίες. Ο εξελικτικός σχεδιασμός, όπως προτείνεται, δεν επιδιώκει τον πλήρη έλεγχο του μέλλοντος, αλλά τη συγκρότηση θεσμικών και γνωστικών μηχανισμών μάθησης και προσαρμογής που ενισχύουν τη βιωσιμότητα και τη δημοκρατική διακυβέρνηση του αστικού χώρου.
Téléchargements
Références
Ελληνόγλωσση
Ανδρικοπούλου, Ε., 2008. Η επίδραση των ευρωπαϊκών πολιτικών στο μετασχηματισμό της Θεσσαλονίκης μετά το 1990. Στο: Γ. Καυκαλάς, Λ. Λαμπριανίδης και Ν. Παπαμίχος, επιμ. Η Θεσσαλονίκη στο μεταίχμιο: Η πόλη ως διαδικασία αλλαγών. Αθήνα: Κριτική, σσ. 525–568.
Ανδρικοπούλου, Ε., Γιαννακού, Α., Καυκαλάς, Γ. και Πιτσιάβα, Μ., 2024. Πόλη και πολεοδομικές πρακτικές: Για τη βιώσιμη αστική ανάπτυξη. 3η αναθεωρημένη έκδοση. Αθήνα: Κριτική.
Ασπρογέρακας, Ε., 2016. Προσεγγίσεις ολοκληρωμένων αστικών παρεμβάσεων στην Ελλάδα: Εργαλεία και στοιχεία διακυβέρνησης. Αειχώρος, 26, σσ. 4–36.
Γαβανάς, Ν., Παπαϊωάννου, Π., Πιτσιάβα-Λατινοπούλου, Μ. και Πολίτης, Ι., 2015. Αστικά δίκτυα μεταφορών και διαχείριση κινητικότητας. Αθήνα: Ελληνικά Ακαδημαϊκά Ηλεκτρονικά Συγγράμματα και Βοηθήματα – Κάλλιππος. https://doi.org/10.57713/KALLIPOS-802
Γιαννακού, Α., 2008. Πολεοδομικά σχέδια για τη Θεσσαλονίκη: Ιδεολογία και πρακτική στη διάρκεια του 20ού αιώνα. Στο: Γ. Καυκαλάς, Λ. Λαμπριανίδης και Ν. Παπαμίχος, επιμ. Η Θεσσαλονίκη στο μεταίχμιο: Η πόλη ως διαδικασία αλλαγών. Αθήνα: Κριτική, σσ. 447–488.
Γιαννακούρου, Γ., επιμ., 2021. Ο ν. 4759/2020 για τον εκσυγχρονισμό της χωροταξικής και πολεοδομικής νομοθεσίας. Περιβάλλον και Δίκαιο, 1/2021, σσ. 1–81.
ΕΕ, 2019. Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία. Διαθέσιμο στο: https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green-deal_el [Πρόσβαση 20 Φεβρουαρίου 2026].
ΕΕ, 2020a. Στρατηγική για βιώσιμη και έξυπνη κινητικότητα – Οι ευρωπαϊκές μεταφορές σε τροχιά μέλλοντος. Διαθέσιμο στο: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:52020DC0789 [Πρόσβαση 20 Φεβρουαρίου 2026].
ΕΕ, 2020b. Νέος Χάρτης της Λειψίας. Η μετασχηματιστική δύναμη των πόλεων για το κοινό καλό. Διαθέσιμο στο: https://ec.europa.eu/regional_policy/whats-new/newsroom/12-08-2020-new-leipzig-charter-the-transformative-power-of-cities-for-the-common-good_en?etrans=el [Πρόσβαση 20 Φεβρουαρίου 2026].
Θωίδου, Ε., 2019. Σχεδιάζοντας τη Μητροπολιτική Περιοχή της Θεσσαλονίκης: Από τη δυσκολία των στρατηγικών επιλογών και δεσμεύσεων σε επιμέρους σχεδιασμούς. Στο: Ε. Αθανασίου και Χ. Χριστοδούλου, επιμ. Πόλη υπό κατασκευή: Σχέδια, διαδικασίες και πρακτικές για τον χώρο της Θεσσαλονίκης. Θεσσαλονίκη: University Studio Press, σσ. 163–170. Διαθέσιμο στο: https://www.researchgate.net/publication/339286240_Schediazontas_te_Metropolitike_Perioche_Thessalonikes [Πρόσβαση 20 Φεβρουαρίου 2026].
Καυκαλάς, Γ., 2022. Στοιχειώδες ή μήπως όχι; Η διαδρομή του χωρικού σχεδιασμού από τη συστημική ισορροπία στην εξελικτική προσαρμογή. Στο: Ν. Γαβανάς, Α. Γιαννακού, Α. Πανώρη και Α. Σδουκόπουλος, επιμ. Χωρικός σχεδιασμός στην ψηφιακή εποχή. Αθήνα: Κριτική, σσ. 29–61.
Καυκαλάς, Γ., Βιτοπούλου, Α., Γεμενετζή, Γ., Γιαννακού, Α. και Τασοπούλου, Α., 2015. Βιώσιμες πόλεις: Προσαρμογή και ανθεκτικότητα σε περιόδους κρίσης. Αθήνα: Ελληνικά Ακαδημαϊκά Ηλεκτρονικά Συγγράμματα και Βοηθήματα – Κάλλιππος. Διαθέσιμο στο: https://repository.kallipos.gr/handle/11419/2227 [Πρόσβαση 20 Φεβρουαρίου 2026].
Καυκαλάς, Γ. και Πιτσιάβα-Λατινοπούλου, Μ., 2026. Συνεξέλιξη αστικής ανάπτυξης και κινητικότητας: Προκλήσεις και διδάγματα από τη Θεσσαλονίκη. Αειχώρος, 43. https://doi.org/10.26253/heal.uth.ojs.aei.2026.2336
Πιτσιάβα-Λατινοπούλου, Μ., 2008. Το σύστημα μεταφορών μιας αναδυόμενης μητρόπολης: Τάσεις ανάπτυξης και ανισότητες πρόσβασης. Στο: Γ. Καυκαλάς, Λ. Λαμπριανίδης και Ν. Παπαμίχος, επιμ. Η Θεσσαλονίκη στο μεταίχμιο: Η πόλη ως διαδικασία αλλαγών. Αθήνα: Κριτική, σσ. 489–524.
Ξενόγλωσση
Acemoglu, D. and Robinson, J.A., 2012. Why nations fail: The origins of power, prosperity and poverty. New York: Profile Books.
Albrechts, L., Balducci, A. and Hillier, J., eds., 2016. Situated practices of strategic planning. London: Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315679181
Ariza-Álvarez, A., Soria-Lara, J. and Aguilera-Benavente, F., 2022. Planning adaptive strategies for urban transport and land use using scenario-building. Transportation Research Procedia, 60, pp.274–281. https://doi.org/10.1016/j.trpro.2021.12.036
Assche, K., Beunen, R. and Duineveld, M., 2017. Co-evolutionary planning theory: Evolutionary Governance Theory and its relatives. In: M. Gunder, A. Madanipour and V. Watson, eds. Routledge handbook of planning theory. London: Routledge, pp.221–236.
Batty, M., 2024. Inventing future cities. Cambridge, MA: MIT Press.
Banister, D. and Marshall, S., 2007. Land use and transport: European research towards integrated policies. London: Elsevier.
Bertolini, L., 2007. Evolutionary urban transportation planning: An exploration. Environment and Planning A, 39(8), pp.1998–2019. https://doi.org/10.1068/a38350
Bertolini, L., 2017. Planning the mobile metropolis: Transport for people, places and the planet. London: Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/978-1-137-31925-8
Camagni, R., Capello, R. and Nijkamp, P., 1998. Towards sustainable city policy: An economy–environment technology nexus. Ecological Economics, 24(1), pp.103–118. https://doi.org/10.1016/S0921-8009(97)00032-3
Campbell, S., 2003. Green cities, growing cities, just cities? Urban planning and the contradictions of development. In: S. Campbell and S. Fainstein, eds. Readings in planning theory. 2nd ed. Oxford: Blackwell, pp.435–458.
Cotella, G., 2019. The urban dimension of EU cohesion policy. In: E. Medeiros, ed. Territorial cohesion. Cham: Springer, pp. [να συμπληρωθούν]. https://doi.org/10.1007/978-3-030-03386-6_7
Davoudi, S., 2018. Just resilience. City & Community, 17(1), pp.3–7. https://doi.org/10.1111/cico.12281
Davoudi, S., 2021. Resilience, uncertainty, and adaptive planning. In: E. Peker and A. Ataöv, eds. Governance of climate responsive cities. Cham: Springer International Publishing, pp.9–19. https://doi.org/10.1007/978-3-030-73399-5_2
Davoudi, S., 2023. Prefigurative planning: Performing concrete utopias in the here and now. European Planning Studies, 31(11), pp.2277–2290. https://doi.org/10.1080/09654313.2023.2217853
De Gregorio Hurtado, S., 2024. The urban dimension of cohesion policy: Insights into its genealogy, evolution, and future potential. In: N.F. Dotti, I. Musiałkowska, S. De Gregorio Hurtado and J. Walczyk, eds. EU cohesion policy. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, pp.65–83. https://doi.org/10.4337/9781802209402.00015
Dijkstra, L., Poelman, H. and Veneri, P., 2019. The EU-OECD definition of a functional urban area. OECD Regional Development Working Papers, No. 2019/11. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/d58cb34d-en
Eckersten, S. and Balfors, B., 2025. Bridging gaps between land use and transport planning to facilitate the transition toward sustainable development. International Journal of Sustainable Transportation, 19(6), pp.517–531. https://doi.org/10.1080/15568318.2025.2507674
European Commission, 2018. Europe on the move: Sustainable mobility for Europe: Safe, connected, and clean. COM(2018) 293 final. Available at: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52018DC0293 [Accessed 20 February 2026].
Eurostat, 2019. Methodological manual on territorial typologies: 2018 edition. Luxembourg: Publications Office of the European Union. Available at: https://ec.europa.eu/eurostat/documents/3859598/9507230/KS-GQ-18-008-EN-N.pdf [Accessed 20 February 2026].
Geels, F., 2024. The multi-level perspective on sustainability transitions: Background, overview, and current research topics. Available at: https://doi.org/10.33774/coe-2024-c15gb
ITF, 2024. Promoting sustainable mobility in Greece: Supporting the uptake of SUMPs. International Transport Forum Policy Papers, No. 133. Paris: OECD Publishing. Available at: https://svak.yme.gov.gr/Docs/kat4.pdf [Accessed 20 February 2026].
Jabareen, Y., 2013. Planning the resilient city: Concepts and strategies for coping with climate change and environmental risk. Cities, 31, pp.220–229. https://doi.org/10.1016/j.cities.2012.05.004
Kafkalas, G. and Pitsiava, M., 2023. Bridging the evidence gap in spatial planning: Lessons from assessing the impact of transport infrastructure. REGION, 10(3), pp.59–81. https://doi.org/10.18335/region.v10i3.474
Kang, S.-W., Lee, M.-S. and Jung, J.-C., 2024. Analysis of sustainable urban forms for climate change adaptation and mitigation. Environmental and Sustainability Indicators, 22, 100337. https://doi.org/10.1016/j.indic.2024.100337
Lyons, G., Chatterjee, K. and Calvert, T., 2024. Practitioner views on transport planning’s evolution – A Sisyphean task still ahead? Transport Policy, 156, pp.89–100. https://doi.org/10.1016/j.tranpol.2024.07.015
Marshall, S., 2018. Integrating land use and transport: An evolutionary perspective. In: R.A. Alves and D.D.S. Vale, eds. Integration of land use and transport in medium-sized cities. Lisbon: Livros Horizonte, pp.35–44. Available at: https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10062754/ [Accessed 20 February 2026].
Mouratidis, K., De Vos, J., Yiannakou, A. and Politis, I., 2023. Sustainable transport modes, travel satisfaction, and emotions: Evidence from car-dependent compact cities. Travel Behaviour and Society, 33, 100613. https://doi.org/10.1016/j.tbs.2023.100613
Newman, P., Beatley, T. and Boyer, H., 2009. Resilient cities: Responding to peak oil and climate change. Washington, DC: Island Press.
Perra, V., Sdoukopoulos, A. and Pitsiava-Latinopoulou, M., 2017. Evaluation of sustainable urban mobility in the city of Thessaloniki. Transportation Research Procedia, 24, pp.329–336. https://doi.org/10.1016/j.trpro.2017.05.103
Peters, B.G., 2021. Advanced introduction to public policy. 2nd ed. Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
Rangwala, T., 2024. Literature review: Adaptive planning practices. Water, 16(12), 1657. https://doi.org/10.3390/w16121657
Rauws, W., 2017. Embracing uncertainty without abandoning planning: Exploring an adaptive planning approach for guiding urban transformations. disP – The Planning Review, 53(1), pp.32–45. https://doi.org/10.1080/02513625.2017.1316539
Rydin, Y., Beauregard, R., Cremaschi, M. and Lieto, L., eds., 2021. Regulation and planning: Practices, institutions, agency. New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003095828
Szydarowski, W., 2024. Stocktaking paper on functional urban areas. Luxembourg: ESPON EGTC.
UNDP, 2023. Integrated spatial planning workbook. New York: United Nations Development Programme. Available at: https://www.undp.org/ [Accessed 20 February 2026].
UN-Habitat, 2022. Envisaging the future of cities: World Cities Report 2022. Nairobi: UN-Habitat. Available at: https://unhabitat.org/world-cities-report-2022-envisaging-the-future-of-cities [Accessed 20 February 2026].
UN-Habitat and OECD, 2024. Global state of national urban policy 2024: Building resilience and promoting adequate, inclusive and sustainable housing. Nairobi: UNON Publishing. Available at: https://unhabitat.org/global-state-of-national-urban-policy-2024 [Accessed 20 February 2026].
Urban Mobility Plan Vienna STEP 2025, 2014. Vienna: City of Vienna. Available at: https://sump-central.eu/wp-content/uploads/2020/11/SUMP-Vienna.pdf [Accessed 20 February 2026].
Walker, W.E., Haasnoot, M. and Kwakkel, J.H., 2019. Adapt or perish: A review of planning approaches for adaptation under deep uncertainty. Sustainability, 11(7), 1905. https://doi.org/10.3390/su11071905
Yamagata, Y. and Sharifi, A., eds., 2018. Resilience-oriented urban planning: Theoretical and empirical insights. Cham: Springer International Publishing.
Yiannakou, A. and Zografos, G., 2025. Spatial patterns of land take in a Mediterranean city: An assessment of the SDG indicator 11.3.1 in the peri-urban area of Thessaloniki. Land, 14, 965. https://doi.org/10.3390/land14050965
Zambon, I., Serra, P., Grigoriadis, E., Carlucci, M. and Salvati, L., 2017. Emerging urban centrality: An entropy-based indicator of polycentric development and economic growth. Land Use Policy, 68, pp.365–371. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2017.07.063
Zeigermann, U., 2018. Governing sustainable development through ‘policy coherence’? The production and circulation of knowledge in the EU and the OECD. European Journal of Sustainable Development, 7(1), pp.133–148. https://doi.org/10.14207/ejsd.2018.v7n1p133
Téléchargements
Publiée
Comment citer
Numéro
Rubrique
Licence
(c) Tous droits réservés Aeihoros: Textes d'aménagement du territoire, d'urbanisme et d'aménagement 2026
Ce travail est disponible sous licence Creative Commons Attribution - Pas d’Utilisation Commerciale 4.0 International.