Συνεξέλιξη αστικής ανάπτυξης και κινητικότητας: προκλήσεις και διδάγματα από τη Θεσσαλονίκη
DOI :
https://doi.org/10.26253/heal.uth.ojs.aei.2026.2336Mots-clés :
Συνεξέλιξη, Αστική ανάπτυξη, Αστική κινητικότητα, Δύστροπα προβλήματα, Εξελικτικός σχεδιασμός, Ιστορική διαδρομή ΘεσσαλονίκηςRésumé
Το άρθρο εξετάζει τις προκλήσεις και τα προβλήματα που προκύπτουν από τη συνεξέλιξη αστικής ανάπτυξης και αστικής κινητικότητας και διερευνά τον ρόλο του χωρικού σχεδιασμού στην επίλυσή τους. Εκτός από την εισαγωγή και τα συμπεράσματα, αποτελείται από δύο κύρια μέρη. Στο πρώτο μέρος περιγράφεται το φαινόμενο της συνεξέλιξης αστικής ανάπτυξης και αστικής κινητικότητας ως πηγή αλλά και ως πλαίσιο επίλυσης των σύνθετων προβλημάτων που αναδύονται. Προϋπόθεση είναι η διάγνωση των αλληλεξαρτήσεων και η αποδόμηση των προβλημάτων στο πλαίσιο ενός εξελικτικού σχεδιασμού. Το δεύτερο μέρος παρακολουθεί την ιστορική διαδρομή της συνεξέλιξης αστικής ανάπτυξης και κινητικότητας με πεδίο εμπειρικής αναφοράς τη Θεσσαλονίκη, διακρίνοντας τέσσερις περιόδους. Η πρώτη περίοδος (1912-1949) αναφέρεται στην ανάδυση της Θεσσαλονίκης ως σημαντικού εθνικού κέντρου. Ακολουθεί η περίοδος 1950-1980, η οποία χαρακτηρίζεται από τη συνεχή οικονομική ανάπτυξη και τη σταδιακή κυριαρχία του ιδιωτικού αυτοκινήτου. Η επόμενη περίοδος (1981-2009) σηματοδοτείται από το όραμα ανάδειξης της πόλης σε μητρόπολη των Βαλκανίων. Τέλος, κατά την πιο πρόσφατη περίοδο (2010-2024), η Θεσσαλονίκη βιώνει τις συνέπειες διαδοχικών κρίσεων, αλλά και την προσπάθεια ανάκαμψης και επανεκκίνησης της πόλης. Στα συμπεράσματα συνοψίζονται οι προκλήσεις και αντλούνται διδάγματα από την εμπειρία της Θεσσαλονίκης υπό το πρίσμα της συνεξέλιξης και υπογραμμίζεται η ανάγκη υιοθέτησης μιας εξελικτικής προσέγγισης χωρικού σχεδιασμού με στρατηγικό προσανατολισμό και μακροπρόθεσμη προοπτική.
Téléchargements
Références
Ελληνόγλωσση
Ανδρικοπούλου, Ε. (2008). Η επίδραση των ευρωπαϊκών πολιτικών στο μετασχηματισμό της Θεσσαλονίκης μετά το 1990. Στο: Γ. Καυκαλάς, Λ. Λαμπριανίδης & Ν. Παπαμίχος, Επιμ. Η Θεσσαλονίκη στο Μεταίχμιο: η πόλη ως διαδικασία αλλαγών. Αθήνα: Κριτική, 525–568.
Ανδρικοπούλου, Ε. (2010). Θεσσαλονίκη: οι επιπτώσεις των σεισμών του 1978. Στο: Η. Μπεριάτος & Δελλαδέτσιμας, Π.-Μ., Επιμ. Σεισμοί και Οικιστική Ανάπτυξη: ο ρόλος του αρχιτεκτονικού, πολεοδομικού και χωροταξικού σχεδιασμού. Αθήνα: Κριτική, 182–201.
Ανδρικοπούλου, Ε. (2015). Διάγνωση της υπάρχουσας κατάστασης Οικιστική ανάπτυξη και Κατοικία. [Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα] Διαθέσιμο στο: <https://opencourses.auth.gr/modules/document/file.php/OCRS426/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/P06.pdf> [Πρόσβαση στις 28 Απριλίου 2025].
Ανδρικοπούλου, Ε., Γιαννακού, Α., Καυκαλάς, Γ. & Πιτσιάβα, Μ. (2024). Πόλη και Πολεοδομικές Πρακτικές: για τη βιώσιμη αστική ανάπτυξη. 3η αναθεωρημένη Επιμ. Αθήνα: Κριτική.
Ανδρικοπούλου, Ε., Καυκαλάς, Γ. & Λαγόπουλος, Α.-Φ. (1979). Θεσσαλονίκη: πολεοδομική διερεύνηση, κριτική ρυθμιστικών προτάσεων και προοπτικές εξέλιξης της πόλης. Θέματα Αρχιτεκτονικής-Πολεοδομίας. Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής.
Βούγιας, Σ. (2023). Ένα όραμα για την επόμενη Θεσσαλονίκη. [e-περιοδικό] ΙΤΑ, Ινστιτούτο Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ΚΕΔΕ. Διαθέσιμο στο: <https://www.ita.org.gr/el/index.php/e-periodiko/397-ena-orama-gia-tin-epomeni-thessaloniki-tou-sp-voygia> [Πρόσβαση στις 28 Απριλίου 2025].
Γαβανάς, Ν., Παπαϊωάννου, Π., Πιτσιάβα-Λατινοπούλου, Μ. & Πολίτης, Ι. (2015). Αστικά δίκτυα μεταφορών και διαχείριση κινητικότητας. Αθήνα: Ελληνικά Ακαδημαϊκά Ηλεκτρονικά Συγγράμματα και Βοηθήματα-Κάλλιππος. Διαθέσιμο στο: https://doi.org/10.57713/KALLIPOS-802
Γεμενετζή, Γ. (2010). Οι λειτουργικές αστικές περιοχές στην περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας: προς μια αναδυόμενη πολυκεντρικότητα. Γεωγραφίες, 16, 166-189. Διαθέσιμο στο: https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/geographies/article/view/33415
Γετίμης, Π. & Καυκαλάς, Γ. Επιμ. (2003). Μητροπολιτική διακυβέρνηση: διεθνής εμπειρία και ελληνική πραγματικότητα. Θεσσαλονίκη: Ζήτη.
Γιαννακού, Α. (2008). Πολεοδομικά σχέδια για τη Θεσσαλονίκη: ιδεολογία και πρακτική στη διάρκεια του 20ου αιώνα. Στο: Γ. Καυκαλάς, Λ. Λαμπριανίδης & Παπαμίχος, Ν., Επιμ. Η Θεσσαλονίκη στο Μεταίχμιο: η πόλη ως διαδικασία αλλαγών. Αθήνα: Κριτική, 447-488.
Γιαννακού, Α. (2013). Μετρό και αστική μορφή στη Θεσσαλονίκη: χαρακτηριστικά, ιδέες σχεδιασμού για την αλληλοσύνδεση τους και κρίσιμα εμπόδια. Αειχώρος: Κείμενα Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Ανάπτυξης, 18, 116-143. https://doi.org/10.26253/heal.uth.ojs.aei.2013.267
Γιαννακού, Α. & Καυκαλάς, Γ. (1999). Τάσεις χωροθέτησης του τριτογενούς τομέα και η ρύθμιση της αστικής ανάπτυξης: Μαθήματα από την περίπτωση της Θεσσαλονίκης. Στο: Δ. Οικονόμου & Πετράκος, Γ., Επιμ. Η ανάπτυξη των ελληνικών πόλεων: διεπιστημονικές προσεγγίσεις αστικής ανάλυσης και πολιτικής. [online] Πανεπιστημιακές εκδόσεις Θεσσαλίας – Gutenberg, 93–115. Διαθέσιμο στο: <https://ikee.lib.auth.gr/record/315950> [Πρόσβαση στις 11 Σεπτεμβρίου 2022].
Γιαννακούρου, Γ. (2015). Μια πρώτη, συνολική, επισκόπηση των αλλαγών στο σύστημα χωροταξικού και πολεοδομικού σχεδιασμού. Σκέψεις και προβληματισμοί. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ & ΔΙΚΑΙΟ, 1, 1–8.
Γιαννακούρου, Γ. & Καυκαλάς, Γ. (2014). Επανεξετάζοντας τη χωροταξία σε περίοδο κρίσης: αναγκαιότητα, περιεχόμενο και προϋποθέσεις της μεταρρύθμισης. Στο: Μ. Μασουράκης & Γκόρτσος, Χ., Επιμ. Ανταγωνιστικότητα για Ανάπτυξη: Προτάσεις Πολιτικής. Αθήνα: Ελληνική Ένωση Τραπεζών, 511–522.
Ελληνική Στατιστική Αρχή (2021). Απογραφές πληθυσμού-κατοικιών 1821-2021. Πειραιάς: ΕΛΣΤΑΤ. Διαθέσιμο στο: https://www.statistics.gr/census_priv_results_1821-2021
Θωίδου, Ε. (2019). Σχεδιάζοντας τη Μητροπολιτική Περιοχή της Θεσσαλονίκης: Από τη δυσκολία των στρατηγικών επιλογών και δεσμεύσεων σε επιμέρους σχεδιασμούς. Στο: Πόλη υπό Κατασκευή: σχέδια, διαδικασίες και πρακτικές για τον χώρο της Θεσσαλονίκης. Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 163–170. Διαθέσιμο στο: <https://www.researchgate.net/publication/339286240_Schediazontas_te_Metropolitike_Perioche_Thessalonikes> [Πρόσβαση στις 22 Απριλίου 2025].
Θωίδου, Ε. & Φουτάκης, Δ. (2006). Μητροπολιτική Θεσσαλονίκη και αστική ανταγωνιστικότητα. Προγραμματισμός, μετασχηματισμός και υλοποίηση ενός ‘οράματος’ για την πόλη. Γεωγραφίες, 12, 25–46. Διαθέσιμο στο: https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/geographies/article/view/33875/25757
Καλογήρου, Ν. (1977). Αστικοποίηση και πολεοδομική πολιτική στην περιοχή Θεσσαλονίκης. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 30(30–31), 355. Διαθέσιμο στο: https://doi.org/10.12681/grsr.200 [Πρόσβαση στις 22 Απριλίου 2025].
Καραδήμου-Γερολύμπου, Α. (1995). Η ανοικοδόμηση της Θεσσαλονίκης μετά την πυρκαγιά του 1917. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.
Καραδήμου-Γερολύμπου, Α. (2008). Ο αστικός χώρος της Θεσσαλονίκης: μακριές διάρκειες και γρήγοροι μετασχηματισμοί με φόντο την βαλκανική ενδοχώρα. Στο: Γ. Καυκαλάς, Λ. Λαμπριανίδης & Παπαμίχος, Ν., Επιμ. Η Θεσσαλονίκη στο Μεταίχμιο: η πόλη ως διαδικασία αλλαγών. Αθήνα: Κριτική, 95-150.
Καυκαλάς, Γ. (1999). Θεσσαλονίκη: μείωση της μονοκεντρικότητας στο πολεοδομικό συγκρότημα και ο ρόλος του τριτογενούς τομέα. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Ζήτη.
Καυκαλάς, Γ. (2000). Διεθνοποίηση της Θεσσαλονίκης και η νέα ευρωπαϊκή γεωγραφία. Οικονομική Ιστορία της Θεσσαλονίκης: ο Ρόλος της ως Περιφερειακό Κέντρο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Θεσσαλονίκη: ΥΜΑΘ. Διαθέσιμο στο: <https://catalog.lib.uom.gr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=44258&shelfbrowse_itemnumber=95209#shelfbrowser>.
Καυκαλάς, Γ. (2004). Οικονομικός χώρος της νότιο-ανατολικής Ευρώπης. Τεχνολογική Προοπτική Διερεύνηση στην Κεντρική Μακεδονία: Η Κεντρική Μακεδονία προς το 2018. Θεσσαλονίκη: ΑΠΘ, Επιτροπή Ερευνών.
Καυκαλάς, Γ, (2006). Στρατηγικός χωρικός σχεδιασμός και μητροπολιτική διακυβέρνηση: ευρωπαϊκή εμπειρία και το παράδειγμα της Θεσσαλονίκης. Γεωγραφίες, 12, 11–24. Διαθέσιμο στο: https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/geographies/article/view/33875/25757
Καυκαλάς, Γ. (2015). Δεν γίναμε ποτέ μοντέρνοι: το ανέφικτο όραμα του πολεοδομικού σχεδιασμού και η Θεσσαλονίκη της δεκαετίας του 1960. Στο: Βιτοπούλου, Α., Καραδήμου-Γερολύμπου, Α., & Τουρνικιώτης, Π., Επιμ. Η Ελληνική Πόλη και η Πολεοδομία του Μοντέρνου, Τα Τετράδια του Μοντέρνου 05. Αθήνα: Futura, 165–173.
Καυκαλάς, Γ. (2022). Στοιχειώδες ή μήπως όχι, Η διαδρομή του χωρικού σχεδιασμού από τη συστημική ισορροπία στην εξελικτική προσαρμογή. Στο: Ν. Γαβανάς, Α. Γιαννακού, Α. Πανώρη & Α. Σδουκόπουλος, Επιμ. Χωρικός Σχεδιασμός στην Ψηφιακή Εποχή. Αθήνα: Κριτική, 29–61.
Καυκαλάς, Γ., Βιτοπούλου, Α., Γεμενετζή, Γ., Γιαννακού, Αθηνά, & Τασοπούλου, Α. (2015). Βιώσιμες πόλεις: Προσαρμογή και Ανθεκτικότητα σε Περιόδους Κρίσης. Αθήνα: Ελληνικά Ακαδημαϊκά Ηλεκτρονικά Συγγράμματα και Βοηθήματα-Κάλλιππος. Διαθέσιμο στο: https://repository.kallipos.gr/handle/11419/2227
Καυκαλάς, Γ., Λαμπριανίδης, Λ. & Παπαμίχος, Ν. (2002). Σχέδιο Δράσης, Στρατηγικό Σχέδιο Βιώσιμης Ανάπτυξης Θεσσαλονίκης. Θεσσαλονίκη: ΑΠΘ & ΠΑΜΑΚ. Διαθέσιμο στο: https://labrianidis.gr/sites/default/files/rdpru-pdf/Thessaloniki_Action_Plan-Final.pdf [Πρόσβαση στις 22 Απριλίου 2025].
Καυκαλάς, Γ. & Πιτσιάβα, Μ. (2004). Χωρικές Επιπτώσεις Εγνατίας Οδού. Έκθεση Κατάστασης Ζωνών Επιρροής. ΑΠΘ, Ερευνητική Μονάδα Χωρικής Ανάπτυξης & Εργαστήριο Συγκοινωνιακής Τεχνικής. Διαθέσιμο στο: https://observatory.egnatia.gr/studies/EGNATIA_0-STATE_FINAL-06OKT04.pdf [Πρόσβαση στις 28 Απριλίου 2025].
Καυκαλάς, Γ. & Πιτσιάβα, Μ. (2013). Χωρικές επιπτώσεις των μεταφορών και πολιτικές προώθησης της βιώσιμης χωρικής ανάπτυξης. Αειχώρος: Κείμενα Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Ανάπτυξης, 18, 94-115. https://doi.org/10.26253/heal.uth.ojs.aei.2013.266
Καυκαλάς, Γ. & Πιτσιάβα, Μ. (2018). Από τη γνώση στο όραμα: γεφυρώνοντας τις χωρικές επιπτώσεις των μεταφορών με τον σχεδιασμό της χωρικής ανάπτυξης. Στο: 5ο πανελλήνιο συνέδριο Πολεοδομίας, Χωροταξίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης. 5ο πανελλήνιο συνέδριο Πολεοδομίας, Χωροταξίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης. Βόλος: ΤΜΧΠΠΑ, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, 1152–1163.
Λαμπριανίδης, Λ. (2008). Η πορεία ανάπτυξης της πόλης από τη δεκαετία του ’80: Γιατί δεν αξιοποιήθηκαν αποτελεσματικά οι ευκαιρίες. Στο: Γ. Καυκαλάς, Λ. Λαμπριανίδης & Παπαμίχος, Ν., Επιμ. Η Θεσσαλονίκη στο Μεταίχμιο: η πόλη ως διαδικασία αλλαγών. Αθήνα: Κριτική, 265–295.
Λαμπριανίδης, Λ. (2024). Η αποβιομηχάνιση, η νέα επιχειρηματικότητα και οι προοπτικές της Θεσσαλονίκης. Κοινωνικός Άτλας Θεσσαλονίκης. Διαθέσιμο στο: <https://thessalonikisocialatlas.arch.auth.gr/items/apoviomichanisi-nea-epicheirimatikotita-kai-prooptikes-thessalonikis/> [Πρόσβαση 25 Απριλίου 2025].
Λαμπριανίδης, Λ. & Χατζηπροκοπίου, Π. (2008). Μετανάστευση και κοινωνική αλλαγή στη Θεσσαλονίκη: Η ένταξη των μεταναστών και η νέα πολυπολιτισμική πραγματικότητα της πόλης. Στο: Γ. Καυκαλάς, Λ. Λαμπριανίδης & Παπαμίχος, Ν., Επιμ. Η Θεσσαλονίκη στο Μεταίχμιο: η πόλη ως διαδικασία αλλαγών. Αθήνα: Κριτική, 199–207.
Λιτσαρδάκης, Α. (2024). Θεσσαλονίκη 2000-2025 - [online] ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚέΩΝ ΠόΛΙΣ. Διαθέσιμο στο: <https://thessalonikeonpolis.gr/thessaloniki-2000-2025/> [Πρόσβαση 10 Μαΐου 2025].
Μαζάουερ, Μ. (2006). Θεσσαλονίκη. Πόλη των φαντασμάτων. Χριστιανοί, Μουσουλμάνοι και Εβραίοι, 1430-1950. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
Μουτσιάκης, Ε. & Φουτάκης, Δ. (2003). Γεωγραφικός προσδιορισμός μητροπολιτικών περιοχών: η περίπτωση της Θεσσαλονίκης. Στο: Π. Γετίμης & Γ. Καυκαλάς, Επιμ. Μητροπολιτική Διακυβέρνηση: Διεθνής εμπειρία και ελληνική πραγματικότητα. Αθήνα: ΙΑΠΑΔ, Πάντειο Πανεπιστήμιο, 309–341.
Νανιόπουλος, Α. & Ναλμπάντης, Δ. (2003). Συστήματα σταθερής τροχιάς στην πόλη της Θεσσαλονίκης. Ιστορική αναδρομή (1889-1968). Διεθνές Συνέδριο, Σύγχρονα συστήματα Τραμ & Επιφανειακού Μετρό. Πάτρα: Πανεπιστήμιο Πατρών, ΣΕΣ, Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας.
Παπαμίχος, Ν. (2011). Το αστικό τοπίο της Θεσσαλονίκης "δυτικά των τειχών. Στο: Χατζημιχάλης, Κωστής, Επιμ. Σύγχρονα Ελληνικά Τοπία. Αθήνα: Μέλισσα, 172–175.
Πιτσιάβα, Μ. (2022). Ο ψηφιακός μετασχηματισμός του σχεδιασμού των μεταφορών. Στο: Ν. Γαβανάς, Α. Γιαννακού, Α. Πανώρη & Α. Σδουκόπουλος, Επιμ. Χωρικός Σχεδιασμός στην Ψηφιακή Εποχή. Αθήνα: Κριτική, 217-256.
Πιτσιάβα-Λατινοπούλου, Μ. (1984). Αλληλεπίδραση μεταφορών και χρήσεων γης σε αστικές περιοχές. Διδακτορική Διατριβή. ΑΠΘ, Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών.
Πιτσιάβα-Λατινοπούλου, Μ. (2008). Το σύστημα μεταφορών μιας αναδυόμενης μητρόπολης: τάσεις ανάπτυξης και ανισότητες πρόσβασης. Στο: Γ. Καυκαλάς, Λ. Λαμπριανίδης & Παπαμίχος, Ν., Επιμ. Η Θεσσαλονίκη στο Μεταίχμιο: η πόλη ως διαδικασία αλλαγών. Αθήνα: Κριτική, 489-524.
Ποζουκίδου, Γ. & Αθανασιά, Κ. (2025). Αξιολόγηση της προοπτικής εφαρμογής στρατηγικών Αστικής Ανάπτυξης Προσανατολισμένης στην Δημόσια Συγκοινωνία (ΑΑΠΔΣ) με τη χρήση δεικτών ετοιμότητας. Η περίπτωση του μετρό Θεσσαλονίκης. Αειχώρος: Κείμενα Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Ανάπτυξης, 41, 6-36. https://doi.org/10.26253/HEAL.UTH.OJS.AEI.2025.1970.
Σαββαΐδης, Π. (2013). Χαρτογραφώντας τους προσφυγικούς συνοικισμούς στη Θεσσαλονίκη κατά τα πρώτα τριάντα χρόνια του 20ού αιώνα. Στο: Θαλής: Τιμητικός Τόμος αφιερωμένος στον Ομότιμο Καθηγητή Μιχαήλ Ε. Κονταδάκη, Θεσσαλονίκη: Τμήμα Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών ΑΠΘ, 341–358.
Τασοπούλου, Α. (2015). Κουλτούρα σχεδιασμού στην Ελλάδα: Ερευνώντας το ρόλο των πολεοδόμων στις διαδικασίες του σχεδιασμού. Γεωγραφίες, 25, σ.92–108. Διαθέσιμο στο: <https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/geographies/article/view/33288> [Πρόσβαση 28 Απριλίου 2025].
Φραντζεσκάκης, Ι., Πιτσιάβα-Λατινοπούλου, Μ. & Τσαμπούλας, Δ. (1997). Διαχείριση Κυκλοφορίας. Αθήνα: Παπασωτηρίου.
Χαστάογλου, Β. (2008). Νεωτερικότητα και μνήμη στη διαμόρφωση της μεταπολεμικής Θεσσαλονίκης. Στο: Γ. Καυκαλάς, Λ. Λαμπριανίδης & Παπαμίχος, Ν., Επιμ. Η Θεσσαλονίκη στο Μεταίχμιο: η πόλη ως διαδικασία αλλαγών. Αθήνα: Κριτική, 151-198.
Χατζημιχάλης, Κ. (2024). Οι μεταλλάξεις της Θεσσαλονίκης τα τελευταία 40 χρόνια Από την αθέατη παραγωγή και εργασία στην ορατή κατανάλωση και διασκέδαση. Parallaximag. Διαθέσιμο στο: <https://parallaximag.gr/parallax-view/oi-metallaxeis-tis-thessalonikis-ta-teleytaia-40-chronia> [Πρόσβαση 10 Μαΐου 2025].
Χατζηπροκοπίου, Π. (2024). Οι μεταβολές στην ανθρωπογεωγραφία του δήμου Θεσσαλονίκης. [online] ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚέΩΝ ΠόΛΙΣ. Διαθέσιμο στο: <https://thessalonikeonpolis.gr/oi-metavoles-stin-anthropogeografia-tou-dimou-thessalonikis/> [Πρόσβαση 5 Μαΐου 2025].
Χριστοδούλου, Χ. (2015). Τοπία αστικής διάχυσης: αστικοποίηση & πολεοδομικός σχεδιασμός : η περιφέρεια της Θεσσαλονίκης. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.
Ξενόγλωσση
Allam, Z. & Sharifi, A. (2022). Research Structure and Trends of Smart Urban Mobility. Smart Cities, 5(2), 539–561. https://doi.org/10.3390/smartcities5020029.
Alogoskoufis, G. (2021). Historical Cycles of the Economy of Modern Greece from 1821 to the Present. SSRN Electronic Journal. https://doi.org/10.2139/ssrn.3801664.
Anastasiadou, K., Gavanas, N., Pyrgidis, C. & Pitsiava-Latinopoulou, M. (2021). Identifying and Prioritizing Sustainable Urban Mobility Barriers through a Modified Delphi-AHP Approach. Sustainability, 13(18), 10386. https://doi.org/10.3390/su131810386.
Anastasiou, D., Tasopoulou, A., Gemenetzi, G., Gareiou, Z. & Zervas, E. (2022). Public’s perceptions of urban identity of Thessaloniki, Greece. URBAN DESIGN International, 27(1), 18–42. https://doi.org/10.1057/s41289-021-00172-8.
Andersson, C. & Törnberg, P. (2018). Wickedness and the anatomy of complexity. Futures, 95, 118–138. https://doi.org/10.1016/j.futures.2017.11.001.
Ansell, C., Sørensen, E. & Torfing, J. (2017). Improving policy implementation through collaborative policymaking. Policy & Politics, 45(3), 467–486. https://doi.org/10.1332/030557317X14972799760260.
Balla, E., Zevenbergen, J., Madureira, A.M. & Georgiadou, Y. (2022). Too Much, Too Soon? The Changes in Greece’s Land Administration Organizations during the Economic Crisis Period 2009 to 2018. Land, 11(9), 1564. https://doi.org/10.3390/land11091564.
Bassolas, A., Barbosa-Filho, H., Dickinson, B., Dotiwalla, X., Eastham, P., Gallotti, R., Ghoshal, G., Gipson, B., Hazarie, S.A., Kautz, H., Kucuktunc, O., Lieber, A., Sadilek, A. & Ramasco, J.J. (2019). Hierarchical organization of urban mobility and its connection with city livability. Nature Communications, 10(1), 4817. https://doi.org/10.1038/s41467-019-12809-y.
Batty, M. (2018a). Artificial intelligence and smart cities. Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 45(1), 3–6. https://doi.org/10.1177/2399808317751169.
Batty, M. (2018b). Digital twins. Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 45(5), 817–820. https://doi.org/10.1177/2399808318796416.
Bertolini, L. (2007). Evolutionary Urban Transportation Planning: An Exploration. Environment and Planning A: Economy and Space, 39(8), 1998–2019. https://doi.org/10.1068/a38350.
Castrezzati, M. (2023). Barcelona’s Superblocks: Putting People at the Centre | CityChangers.org. CityChangers.org – Home Base for Urban Shapers. Available at: <https://citychangers.org/barcelona-superblocks/> [Accessed 4 May 2025].
Cervero, R.B. (2013). Linking urban transport and land use in developing countries. Journal of Transport and Land Use, 6(1), 7–24. https://doi.org/10.5198/jtlu.v6i1.425.
Chan, J.K.H. & Xiang, W.-N. (2022). Fifty years after the wicked-problems conception: its practical and theoretical impacts on planning and design. Socio-Ecological Practice Research, 4(1), 1–6. https://doi.org/10.1007/s42532-022-00106-w.
Coyne, R., (2005). Wicked problems revisited. Design Studies, 26(1), 5–17. https://doi.org/10.1016/j.destud.2004.06.005.
Davoudi, S. (2006). Evidence-Based Planning. disP - The Planning Review, 42(165), 14–24. https://doi.org/10.1080/02513625.2006.10556951.
Davoudi, S., Brooks, E. & Mehmood, A. (2013). Evolutionary Resilience and Strategies for Climate Adaptation. Planning Practice and Research, 28(3), 307–322. https://doi.org/10.1080/02697459.2013.787695.
Domingo, I. & Beunen, R. (2013). Regional Planning in the Catalan Pyrenees: Strategies to Deal with Actors’ Expectations, Perceived Uncertainties and Conflicts. European Planning Studies, 21(2), 187–203. https://doi.org/10.1080/09654313.2012.722916.
Dumbaugh, E. & Marshall, W. (2018). Cities and the future of urban transportation: A roadmap for the 21st century. Research in Transportation Business & Management, 29, 4–13. https://doi.org/10.1016/j.rtbm.2017.09.001.
Frey, C., Hertweck, P., Richter, L. & Warweg, O. (2022). Bauhaus.MobilityLab: A Living Lab for the Development and Evaluation of AI-Assisted Services. Smart Cities, 5(1), 133–145. https://doi.org/10.3390/smartcities5010009.
Grint, K. (2008). Wicked problems and clumsy solutions: The role of leadership. The New Public Leadership Challenge, 1, 169–186.
Hanson, L.L. (2019). Wicked Problems and Sustainable Development. In: W. Leal Filho, ed. Encyclopedia of Sustainability in Higher Education. Cham: Springer International Publishing. 1–9. https://doi.org/10.1007/978-3-319-63951-2_522-1.
Hartmann, T. (2012). Wicked problems and clumsy solutions: Planning as expectation management. Planning Theory, 11(3), 242–256. https://doi.org/10.1177/1473095212440427.
Hastaoglou-Martinidis, V. (2011). A Mediterranean City in Transition: Thessaloniki between the Two World Wars. Facta Universitatis, Ser. Architecture and Civil Engineering, 1.
Head, B.W. (2019). Forty years of wicked problems literature: forging closer links to policy studies. Policy and Society, 38(2), 180–197. https://doi.org/10.1080/14494035.2018.1488797.
Head, B.W. & Alford, J. (2015). Wicked Problems: Implications for Public Policy and Management. Administration & Society, 47(6), 711–739. https://doi.org/10.1177/0095399713481601.
Healey, P. (1998). Collaborative planning in a stakeholder society. Town Planning Review, 69(1), 1. https://doi.org/10.3828/tpr.69.1.h651u2327m86326p.
Intezari, A. & Pauleen, D.J. (2019). Wisdom, analytics and wicked problems: an integral decision making for the data age. 1st Edition ed. The practical wisdom in leadership and organization series. London: New York: Routledge Taylor & Francis Group.
Jones, P. (2014). The evolution of urban mobility: The interplay of academic and policy perspectives. IATSS Research, 38(1), 7–13. https://doi.org/10.1016/j.iatssr.2014.06.001.
Kafkalas, G. & Pitsiava, M. (2023). Bridging the evidence gap in spatial planning: Lessons from assessing the impact of transport infrastructure. REGION, 10(3), 59–81. https://doi.org/10.18335/region.v10i3.474.
Komninos, N. & Panori, A. (2025). Smart carbon–neutral development: Embracing complexity with multi-level governance and convolution. World Development, 192, 107026. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2025.107026.
Kosunen, H. & Hirvonen-Kantola, S. (2020). Fatalism in Co-evolutionary Urban Planning: Experiences from Infill Planning in Finland. Planning Practice & Research, 35(3), 251–266. https://doi.org/10.1080/02697459.2020.1743922.
Latinopoulos, D. (2022). Evaluating the importance of urban green spaces: a spatial analysis of citizens’ perceptions in Thessaloniki. Euro-Mediterranean Journal for Environmental Integration, 7(2), 299–308. https://doi.org/10.1007/s41207-022-00300-y.
Levin, K., Cashore, B., Bernstein, S. & Auld, G. (2012). Overcoming the tragedy of super wicked problems: constraining our future selves to ameliorate global climate change. Policy Sciences, 45(2), 123–152. https://doi.org/10.1007/s11077-012-9151-0.
Lotero Velez, L., Darler, W. & Gunn, S. (2019). Urban mobility and inequalities. Some perspectives from different disciplines. LIAS Working Paper Series, 2. https://doi.org/10.29311/lwps.201923173.
McIntosh, J., Trubka, R., Kenworthy, J. & Newman, P. (2014). The role of urban form and transit in city car dependence: Analysis of 26 global cities from 1960 to 2000. Transportation Research Part D: Transport and Environment, 33, 95–110. https://doi.org/10.1016/j.trd.2014.08.013.
Mendiola, L., González, P. & Cebollada, À. (2015). The relationship between urban development and the environmental impact mobility: A local case study. Land Use Policy, 43, 119–128. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2014.11.003.
Miskolczi, M., Földes, D., Munkácsy, A. & Jászberényi, M. (2021). Urban mobility scenarios until the 2030s. Sustainable Cities and Society, 72, 103029. https://doi.org/10.1016/j.scs.2021.103029.
Mück, M., Helf, C. & Lindenau, M. (2019). Urban living labs fostering sustainable mobility planning in Munich. Transportation Research Procedia, 41, 741–744. https://doi.org/10.1016/j.trpro.2019.09.122.
Newman, P. & Kenworthy, J.R. (1989). Cities and automobile dependence: a sourcebook. Aldershot, Hants., England, Brookfield, Vt., USA: Gower Technical.
Pitsiava, M. & Kafkalas, G. (2017). Planning for the Unknowable: impact of transport infrastructure and evidence-based spatial development policies. In: Cities and regions in a changing Europe: challenges and prospects. ASRDLF – ERSA-GR conference. Panteion University, Athens: ASRDLF – ERSA-GR.
Pitsiava-Latinopoulou, M., Basbas, S., Nikolaou, K. & Toskas, G. (2000). The use of environment friendly public transport system in historical urban areas. In: L.J. Sucharov and C.A. Brebbia, eds. International Series: Advances in Transport, Proceedings 6th International Conference: Urban Transport and the Environment in the 21st Century – Urban Transport VI, Wessex Institute of Technology. Cambridge: WIT Press. pp.359–368.
Pitsiava‐Latinopoulou, M. & Giannopoulos, G.A. (1985). Some findings on the interaction between transport and land‐use in Greece. Transportation Planning and Technology, 10(1), 13–27. https://doi.org/10.1080/03081068508717297.
Politis, I., Georgiadis, G., Nikolaidou, A., Kopsacheilis, A., Fyrogenis, I., Sdoukopoulos, A., Verani, E. & Papadopoulos, E. (2021). Mapping travel behavior changes during the COVID-19 lock-down: a socioeconomic analysis in Greece. European Transport Research Review, 13(1), 1–19. https://doi.org/10.1186/s12544-021-00481-7.
Rittel, H.W.J. & Webber, M.M. (1973). Dilemmas in a general theory of planning. Policy Sciences, 4(2), 155–169. https://doi.org/10.1007/BF01405730.
Roggema, R. (2014). Developing a Planning Theory for Wicked Problems: Swarm Planning. In: Swarm Planning, Springer Theses. Dordrecht: Springer Netherlands. 67–89. https://doi.org/10.1007/978-94-007-7152-9_3.
Schweitzer, F. & Nanumyan, V. (2016). A conceptual approach to model co-evolution of urban structures. International Journal of Space Structures, 31(1), 43–51. https://doi.org/10.1177/0266351116642075.
Sdoukopoulos, A., Nikolaidou, A., Pitsiava-Latinopoulou, M. & Papaioannou, P. (2018). Use of social media for assessing sustainable urban mobility indicators. International Journal of Sustainable Development and Planning, 13(02), 338–348. https://doi.org/10.2495/SDP-V13-N2-338-348.
Sdoukopoulos, A., Pitsiava-Latinopoulou, M., Basbas, S. & Papaioannou, P. (2019). Measuring progress towards transport sustainability through indicators: Analysis and metrics of the main indicator initiatives. Transportation Research Part D: Transport and Environment, 67, 316–333. https://doi.org/10.1016/j.trd.2018.11.020.
Skaburskis, A. (2008). The Origin of “Wicked Problems”. Planning Theory & Practice, 9(2), 277–280. https://doi.org/10.1080/14649350802041654.
Stacey, R. D. (2007). Strategic management and organisational dynamics: The challenge of complexity to ways of thinking about organisations. Financial Times Prentice Hall.
Stahl, C.H. (2014). Out of the Land of Oz: the importance of tackling wicked environmental problems without taming them. Environment Systems and Decisions, 34(4), 473–477. https://doi.org/10.1007/s10669-014-9522-5.
Thoidou, E. (2013). Strategic spatial planning in the era of crisis: Current trends and evidence from the metropolitan area of Thessaloniki. Spatium, (30), 12–17. https://doi.org/10.2298/SPAT1330012T.
Turnheim, B., Berkhout, F. & Kivimaa, P. Εds. (2018). Innovating climate governance: moving beyond experiments. Cambridge: Cambridge University Press.
United Nations Human Settlements Programme ed. (2013). Planning and design for sustainable urban mobility: global report on human settlements 2013. Abingdon, Oxon: Routledge.
Von Wirth, T., Fuenfschilling, L., Frantzeskaki, N. & Coenen, L. (2019). Impacts of urban living labs on sustainability transitions: mechanisms and strategies for systemic change through experimentation. European Planning Studies, 27(2), 229–257. https://doi.org/10.1080/09654313.2018.1504895.
Walker, B., Holling, C.S., Carpenter, S.R. & Kinzig, A.P. (2004). Resilience, Adaptability and Transformability in Social-ecological Systems. Ecology and Society, 9(2), p.art5. https://doi.org/10.5751/ES-00650-090205.
Walters, C.J. & Holling, C.S. (1990). Large‐Scale Management Experiments and Learning by Doing. Ecology, 71(6), 2060–2068. https://doi.org/10.2307/1938620.
Wegener, M. (2013). The future of mobility in cities: Challenges for urban modelling. Transport Policy, 29, 275–282. https://doi.org/10.1016/j.tranpol.2012.07.004.
Wegener, M. & Fuerst, F. (2004). Land-Use Transport Interaction: State of the Art. SSRN Electronic Journal. https://doi.org/10.2139/ssrn.1434678.
Williams, B. & Hummelbrunner, R. eds. (2011). Systems concepts in action: a practitioner’s toolkit. Stanford, Calif: Stanford Business Books.
Yiannakou, A. (1993). Residential land development and urban policy in Greece: the case of Grater Thessaloniki. Ph.D. LSE.
Téléchargements
Publiée
Comment citer
Numéro
Rubrique
Licence
(c) Tous droits réservés Aeihoros: Textes d'aménagement du territoire, d'urbanisme et d'aménagement 2026
Ce travail est disponible sous licence Creative Commons Attribution - Pas d’Utilisation Commerciale 4.0 International.